سبز بام (Green Roof) – باغ بام (Roof Garden):
بام سبز و باغ بام یک سیستم سبک مهندسی است که بر روی سطوح سخت افقی یا شیبدار بخشی از ساختمان همچون پشت بام، تراس یا سقف پارکینگ، جهت کاشت و استقرار گیاهان اجرا میگردد. تنوع گیاهی این ساختار، بام پوشیده از چمن یا چمن مصنوعی، همراه با شن رنگی، چوب و سنگ و یا باغی است که با گیاهان مورد استفاده در طراحی منظر پوشیده شده است.
نوع گیاه انتخابی و سایر مصالح مورد نیاز بسته به کاربرد، نوع سازه بام، آب و هوا و اقلیم منطقه متفاوت است. این بامها علاوه بر زیبایی میتوانند به مصرف تولید میوه و سبزیجات خوراکی، تفریح، کنترل دما و انرژی مصرفی، بهبود معماری و ایجاد محیط مناسب زندگی بکار روند.
سبز بام یا بام سبز (Green Roof)
از خصوصیات این سیستم ضخامت و وزن کم آن است و معمولاً جهت پوشاندن سطوح وسیعی از سقف، با حداقل وزن و نگهداری (به ویژه در مناطق مرطوب) بکار میرود. از محاسن این نوع بام، کنترل دما و کاهش انرژی در طبقه زیرین، محافظت از اجزای بام و عایق بام در برابر نور خورشید و سرما و گرماست. گیاهان مورد استفاده در این سیستم معمولاً انواع گیاهان پوششی و علفی، چمن با ریشههای سطحی و یا انواع سبزیجات فصلی میباشد.
باغ بام (Roof Garden)
باغ بام اوج تلفیق هنر معماری منظر، باغبانی و اجراست. این بامها علاوه بر زیبایی میتوانند محیطی مناسب و فرحبخش برای ساکنین ساختمان جهت تفریح ولذت بردن، بازی و حتی کاشت گیاهان مثمر ایجاد کنند. همچنین در کنار گیاهان میتوان از وسایل بازی کودکان، انواع مبلمان، آلاچیق، آبنما، کبابپز و دیگر وسایل مورد نیاز استفاده کرد.
در این سیستم ضخامت خاک یا بستر کاشت بسته به نوع گیاهان متفاوت بوده و معمولاً از 20 سانتیمتر برای گیاهان پوششی، 40 سانتیمتر برای گلهای فصلی و بوتهها تا 170 سانتیمتر یا بیشتر برای درختان بلند استفاده میگردد.
انواع و مقایسه سیستمهای اجرایی بام سبز
جهت کاشت گیاهان بر روی بام معمولاً از دو سیستم اصلی گسترده (Extensive) و متمرکز (Intensive) نام برده میشود. در بسیاری از منابع این دو سیستم را به صورت مجزا بررسی و پیشنهاد مینمایند. در صورتی که با یک مدیریت و طراحی هوشمندانه میتوان از هر دو روش در بخشهای مختلف بام استفاده نمود که به ان سیستم نیمه متمرکز میگویند.
سیستم دیگری که در بسیاری از تقسیمبندیها از آن نام برده میشود، سیستم مدولار یا جعبه گیاه (Plant Box) است. در اصل این یک سیستم نیست، بلکه روشی است برای فراهم آوردن محیط کاشت یا باغچه برای سقفهایی که در آن پیشبینی و یا امکان احداث باغچه وجود ندارد. برای این امر از جعبههایی که اکثراً هم اندازه هستند، استفاده میشود و با قرار دادن آنها در کنار هم، تمام یا بخشهایی از بام را پوشانده .و با خاکریزی درون آنها، بسترمناسب کشت را فراهم میآورند و از محاسن این روش جابجاکردن راحت جعبهها جهت تعویض خاک و گیاهان درون انها میباشد.
بام سبز با سیستم گسترده (Extensive Roof)
در سبز بامها (Green Roof) معمولاً از این سیستم استفاده میشود. از خصوصیات این سیستم، ضخامت کم و سبک بودن محیط کاشت است. در این روش از انواع گیاهان پوششی، علفی و چمنها که دارای ریشه با عمق کم هستند، استفاده میشود. از محاسن این سیستم پوشش کامل بخشهای زیادی از سقف است که باعث ایجاد عایق حرارتی یکنواخت و مؤثری برای ساختمان ایجاد میکند. همچنین مانع از قرارگرفتن پوشش عایق سقف در معرض تابش اشعه UV خورشید، سرما و گرما میشود و باعث میگردد عمر پوشش عایق تا سه برابر افزایش یابد. همچنین استفاده از این روش (البته با تمهیدات خاص) برای سقفهای شیبدار بسیار مناسب میباشد.
معمولاً عمق خاک مناسب در این روش بین 10 تا 20 سانتیمتر، بسته به سازه سقف و نوع گیاه پیشبینی میگردد. در مناطقی که میزان رطوبت هوا نسبتاً بالا و میزان پراکنش بارندگی در فصل گرم مناسب باشد، نیاز به حداقل نگهداری دارد.
از معایب این سیستم حساس بودن آن به شرایط گرم و خشک است که میبایست با آبیاری اضافه، جبران آب مورد نیاز گیاه را انجام داد. همچنین در این سیستم معمولاٌ تردد افراد محدود بوده و بیشتر برای فرد نگهدارنده پیشبینی شده است.
بام سبز متمرکز (Intensive Roof)
این سیستم که همانند محوطههای روی سطح زمین طراحی میشود، میتواند شامل پیادرو، نیمکت، زمین بازی، استخر و آبنما، آلاچیق و سایر نیازهای یک حیاط یا ویلا باشد.
در طراحی این نوع بامها، بر اساس طرح کاشت و منظر، گیاهان در بخشهای مختلف محیط مستقر و کاشته میشوند که شامل بخشهای کمارتفاع مانند چمنها، گلها و بخشهای با ضخامت خاک بیشتر شامل بوتهها، درختچه و حتی درختان زینتی و یا میوه برای زیبایی و ایجاد سایه هستند.
با توجه به نوع گیاه و نحوه استقرار آنها در باغچه و محیط کاشت، ضخامت خاک متفاوت بوده که از 20 سانتیمتر تا 170 سانتیمتر متغیر است. در این سیستم در مقایسه با سیستم گسترده، با توجه به افزایش ضخامت خاک، تنوع گیاهی بیشتر و حساسیت گیاهان در مقابل شرایط نامساعد اقلیمی کمتر است.
در این روش، طراحی سازه بام از اهمیت ویژهای برخوردار بوده و به همان نسبت پر هزینه تر است.
استفاده از سینیها و جعبههای (Plant Box) مدولار در بام سبز
در بسیاری از ساختمانها که جهت اجرای بام سبز و احداث باغچه پیشبینی نشده و یا امکان استفاده از مصالح بنایی وجود ندارد، از جعبههای کاشت استفاده میشود. از محاسن این جعبهها وزن کمتر آنها نسبت به مصالح ساختمانی و اجرای سریع و پرتابل بودن آنهاست.
در سیستمهای بام سبز گسترده معمولاً از سینیهای کشت استفاده میگردد و با چیدن انها در کنار هم، سطح وسیعی از سقف پوشیده میشود. لازم به ذکر است تجریه نشان داده در مناطق خشک شبیه به اکثر بخشهای کشور، از این سینیها فقط میتوان جهت گیاهان فصلی و سیزیجات استفاده کرد .و در سال چندین مرتبه گیاهان آن را تعویض نمود که این کار برای ساکنین پرهزینه و مشکل است.
در بامهایی که به صورت متمرکز طراحی شده، از جعبههای بزرگتر، متناسب با طرح منظر بام، عمق مورد نیاز ریشه و ارتفاع گیاه ساخته و استفاده میگردد که با در کنار همگذاشتن آنها میتوان چیدمانهای متفاوتی اعم از باغچههای طولی و یا نقطهای ایجاد نمود.
نکته مهم
در اجرای انواع بام سبز انتخاب گونه مناسب بسیار با اهمیت است .و همیشه میبایست تناسب عمق نفوذ ریشه را با عمق خاک در نظر گرفت. همچنین گیاهان مورد استفاده باید بتوانند شرایط نامساعد محیطی منطقه همچون باد، خشکی هوا، سرما و گرما را به خوبی تحمل کرده و نیاز به حداقل نگهداری داشته باشند.
